KARIEN GOUDSWAARD - Goedemiddag, dames, hartelijk welkom allemaal. Het is zulk heerlijk weer, we zouden eigenlijk buiten moeten zitten, hoewel, ik vermoed dat en aantal van u het prettiger vind hier binnen met de airconditioning, in verband met de "opvliegers". Heb ik gelijk? (instemming uit de zaal).

Ik ben gevraagd om een praatje te houden over de menopauze. Nog niet zolang geleden was de menopauze een onderwerp waarover liever gezwegen dan gesproken werd. In enkele tientallen jaren heeft de wetenschap echter meer begrip voor deze overgangsfase gekweekt, misvattingen zijn uit de weg geruimd en de biologische gebeurtenissen worden nu beter geaccepteerd. De overgang is geen ziekte, eerder het tegenovergestelde: het is een natuurlijke stap in het verouderingsproces. Deze natuurlijke stap gaat echter vaak gepaard met hinderlijke klachten die gebaat zijn met een al dan niet medische behandeling.

Tijdens de vruchtbare jaren van een vrouw, maken de eierstokken hormonen, namelijk oestrogenen. Ongeveer 5 jaar voor de laatste menstruatie beginnen de eierstokken al minder oestrogenen te maken. Ook duurt het langer voordat een eicel tot rijping komt. Hierdoor krijgt een vrouw in deze levensfase te maken met onregelmatige menstruaties. Als de laatste menstruatie minstens 12 maanden geleden is, dan zullen er geen menstruaties meer optreden. Hierna is zij niet meer vruchtbaar. In deze periode kan een vrouw last krijgen van zogenaamde climacteriele klachten. Hiermee worden bedoeld: opvliegers, zweten, depressieve gevoelens, slaapstoornissen enz. Daarnaast kan iemand ook last krijgen van steeds terugkerende blaasontstekingen, ongewild urineverlies en pijn bij het vrijen. Er zijn natuurlijk ook vrouwen die geen klachten ervaren tijdens de overgang.

Uit onderzoek bij een grote groep vrouwen tussen 45 en 64 jaar, blijkt dat meer dan 80% van de vrouwen last hebben van zogenaamde climacterische klachten zoals opvlieger, nachtelijk zweten, depressies, slaapstoornissen en libidoverlies. Meer dan 50% van de vrouwen geeft aan last te hebben van stemmingsstoornissen of wisselingen. Rond de 40% van de vrouwen ondervindt vaginale klachten (jeuk, pijn, pijn bij het vrijen) en blaasontstekingen en urineverlies verschijnselen. In de meeste gevallen gaan vrouwen met deze klachten niet naar hun huisarts, omdat ze denken dat "de klachten er gewoon bij horen".

Opvallend is trouwens, dat vrouwen in ontwikkelingslanden veel minder last hebben en minder klagen over de overgang dan Westerse vrouwen. Hoe zou dat komen? In de eerste plaats denk ik dat vrouwen in ontwikkelingslanden veelal niet bekend zijn met de overgang en de daarbijbehorende klachten, omdat zij er nog nooit van gehoord hebben. Wij hebben hier de televisie waarop regelmatig programma's gewijd worden aan dit soort thema's, vrouwen in ontwikkelingslanden hebben dat niet. Daarbij is de levensverwachting van vrouwen in ontwikkelingslanden beduidend lager ten gevolge van kwalitatief minder goede voeding en met name infectieziekten. Veel vrouwen sterven al voordat ze in de overgang komen.

Als vrouwen in ontwikkelingslanden merken dat ze minder vaak menstrueren denk ik dat ze daar alleen maar blij om zijn, omdat ze niet dat "geweldige" maandverband en al die tamponsoorten hebben die wij hebben, maar lappen die met de hand uitgewassen moeten worden. Daarbij hebben ze vaak jarenlang kind op kind gekregen, dus is het een opluchting om te ervaren dat zwangerschappen tot het verleden gaan behoren.

Vrouwen in ontwikkelingslanden hebben ook minder tijd om na te denken over al hun lichamelijke problemen, omdat ze de hele dag in de weer zijn om eten te verzamelen, het koken is een tijdrovende gebeurtenis, de was kost veel inspanning en ze hebben het over het algemeen heel erg druk met de basisvoorwaarden van het leven. Het blijkt dat vrouwen die een druk leven leiden , minder last hebben van overgangsklachten, zowel in de westerse wereld als in ontwikkelingslanden.

De waarde van vrouwen zit, zo is de opvatting, in hun uiterlijk. Lelijke vrouwen zijn waardeloze vrouwen. Met de mond wordt deze opvatting wellicht bestreden, uit de overweldigende hoeveelheid beeldinformatie om ons heen spreekt het tegendeel. Mooie vrouwen geven meerwaarde aan bijna alles: auto's, vliegvakanties, sportschoenen tot aan alcoholvrij bier toe. Mooi is: jong, slank, stralend, strak in het vel, glimlachend en gehoorzaam.

De waarde van een vrouw zit in haar lichamelijke vruchtbaarheid, zij kan moeder worden, eventueel met behulp van de modernste technieken. De waarde van een vrouw zit in haar sterk ontwikkelde gevoel van verantwoordelijkheid voor anderen, haar aangeleerde behoefte om voor anderen te zorgen, eerder dan voor zichzelf. In haar vermogen zich te plooien naar de wensen van anderen, zelfs wensen van anderen voor te zijn en daaraan bij voorbaat tegemoet te komen.

Niemand ontkomt aan een beoordeling van haar persoon op deze gronden. Een beoordeling door anderen. En als ze het altijd met die oordelen eens geweest is, kan ze maar een conclusie trekken: de overgang maakt haar waardeloos.  Ze is in de overgang en wordt oud, vlugger moe, kan minder tegen drukte, heeft behoefte zich in zichzelf terug te trekken en niet meer altijd voor iedereen klaar te staan. Maar wie zal haar dan nog waarderen, wat blijft er van haar waarde over?

De oudere vrouwen die de reclamewereld ons voorschotelt, die zeuren niet. Die gaan kwiek met de kleinkinderen een dagje naar de dierentuin en 's avonds ontvangen ze de ouders die kun kinderen komen ophalen met een tussendoor zelf gebakken appeltaart. Die gaan kleren kopen met hun glimlachende , stralende modeldochter, tweemaal maatje achtendertig. die laten hun haren verven en hun gezichtshuid optrekken, gebruiken dure antirimpel crèmes, komen vlot uit hun woorden, die hebben nooit opvliegers en als ze dan toch met ons over hun incontinentie als overgangsprobleempje willen praten hangen ze zowat van vertrouwelijkheid over de rand van de beeldbuis te smiespelen: Ik wil het je wel vertellen, maar zachtjes, want het is zo lastig voor anderen, vind je niet???

De populaire damesbladen doen grif mee met deze valse beeldvorming. Een modereportage over kleding voor de rijpere vrouw , het woord ouder wordt angstvallig vermeden, laat modellen van hooguit veertig jaar zien, die bovendien in zacht strijklicht worden gefotografeerd, zodat hun beginnende rimpeltjes nog minder opvallen. Ze zijn nog lang niet grijs, hebben hun taille nog en een platte buik. Schoonheidstips voor oudere vrouwen komen vrijwel altijd neer op verdoezelen. Ouder worden is erg.

Een deel van de Nederlandse artsen heeft vaak een vergelijkbare instelling. Verouderen is vervelend, verouderen zou niet moeten, verouderen hoeft niet als je maar, bijvoorbeeld, hormonen slikt. Zij worden daarbij stevig ingefluisterd door de farmaceutische industrie, die immers baat heeft bij de ziekten en gebreken van anderen.Ze beloven de artsen dat ze van een hoop gezeur en geklaag verlost zullen worden als hun vrouwelijke patiënten van middelbare leeftijd eenmaal hormonen slikken.

Tegenover deze artsen staat een groep die niet geneigd is om onmiddellijk hormoontherapie voor te schrijven, maar die ook weinig anders wil of heeft te bieden dan dat de overgang er nu eenmaal bij hoort.Omdat de overgang natuurlijk is, daarom moeten vrouwen hun ongemakken geduldig verdragen en vooral niet komen klagen. Een slaappil, een kalmerende tablet, een bloedonderzoek, dat kan allemaal, maar dan is het op. Dat een vrouw ook last, erge last, kan hebben van de negatieve beeldvorming over oudere vrouwen om haar heen, vinden deze artsen moeilijk om te hanteren.

Niet omdat ze persoonlijk schuldig zouden zijn, maar omdat ze moeten erkennen dat het evenmin de persoonlijke schuld van de vrouw is. Ze heeft niet gevraagd om de slechtere financiële vooruitzichten die oudere vrouwen hebben in vergelijking met mannen. Niet om haar lage dunk van zichzelf die door niemand bestreden wordt, om de onverwerkte herinneringen die, zoals bij ieder ouder wordend mens, naar boven komen zodra de lichamelijke constitutie meerdere aanvallen tegelijk moet verwerken. Om een leven dat vanaf nu alleen maar leeg en nutteloos schijnt te worden. De overgang is een natuurlijk proces, maar de koppeling van dit proces aan de negatieve maatschappelijke opvattingen over ouder worden in het algemeen en het ouder worden van vrouwen in het bijzonder, maakt dat we de overgang als een crisis zijn gaan zien. Een crisis die we moeten vrezen en bestrijden, door ontkenning, medicijnen en de jacht op de eeuwige jeugd.

Graag wil ik het met u hebben over: van crisis naar kans. De overgang hoort bij het leven van iedere vrouw die lichamelijk tot volwassenheid is gekomen. Hij kan niet worden voorkomen of overgeslagen. Het feit dat geen vrouw erom heen kan, kan echter ook betekenen dat de overgang een belangrijke functie heeft in haar leven. Net als andere ingrijpende gebeurtenissen kan de overgang je aanzetten om jezelf verder te ontplooien. Wat als een crisisperiode wordt beschouwd, is dan tegelijkertijd een kans. Een kans om, na een lange periode van gerichtheid op anderen,( je gezin, je ouders, je werk enz.) weer aandacht te geven aan jezelf, zowel in  lichamelijk als in geestelijk/emotioneel en maatschappelijk opzicht. De aangeleerde onderschatting van de eigen behoeften breekt vrouwen in de overgang vaak méér op dan de lichamelijke verschijnselen. Deze nieuwe ontwikkelingsfase biedt gelegenheden om aandacht te vragen voor het proces dat je doormaakt. En voor de samenhang tussen dat proces en de lichamelijk, geestelijk/emotionele en maatschappelijke zorg die de samenleving voor 50+ vrouwen toont- of juist niet.

Als eerste : Opvliegers en zweetaanvallen
Zoals gezegd komen opvliegers en zweetaanvallen onverwacht en vaak op de meest ongewenste momenten. Nervositeit, spanningen en stress op het werk, angst voor een opvlieger of zweetaanval in (vreemd) gezelschap en moeheid verhogen de kans dat je er nog meer last van hebt. Een van de beste manieren om jezelf te helpen in dit verband is deze onplezierige tekenen van de overgang accepteren. Dat helpt beter dan ze ontkenen of je ervoor schamen. Het is nu eenmaal de manier waarop de overgang zich bij jou kenbaar maakt. Andere vrouwen mogen zo gelukkig zijn dat ze van deze tekenen minder of geen last hebben, maar de overgang maken ze allemaal mee. Nogmaals: schaamte en verontschuldigingen zijn, in ieder gezelschap, overbodig. Je kunt je gespannenheid en je kans op een opvlieger of zweetaanval verder verminderen door een aantal praktische voorzorgs- maatregelen, die je ook helpen om zo'n onaangenaam moment zo prettig mogelijk door te komen.
 

• Als je enkele dunne kledingstukken over elkaar draagt, blijf je net zo goed op temperatuur als in dikke en afsluitende kleding, maar kun je gemakkelijk wat uitdoen als het je tijdelijk te warm wordt.
• Draag wol, katoen en zijde, dat absorbeert en ventileert goed.
• Als je niet kunt slapen van je eigen warmte, is het vaak rustgevender om even je bed uit te gaan in plaats van te liggen woelen. Even doen waar je op dat moment zin in hebt, lezen, muziek luisteren, douchen. Afleiding kan de opvlieger al verminderen.
• Het loont de moeite uit te proberen of je gebaat bent bij minder sterke koffie en thee, minder suiker en weinig tot geen alcohol. Probeer als het kan ook zeer pittige specerijen en sterk gekruid eten te vermijden.
• Als je behoefte aan rust en alleenzijn hebt, neem die behoefte dan serieus. Bouw korte time-outs in je werkzaamheden.
• Accepteer die behoefte als de behoefte van ieder ouder wordend iemand, een gelegenheid om het leven te ervaren.
• Bezig zijn met een hobby, welke dan ook, geeft bijna altijd rust, als je er de tijd voor neemt. Tijd voor jezelf is een zeer doeltreffend medicijn.

Droge vagina:
Een droger wordende vagina kan hinderlijk zijn, met name bij je seksuele beleving. Het duurt langer voordat je door het vrijen voldoende vochtig bent geworden om zonder pijn toegankelijk te zijn voor je partner. Maar dat niet alleen, je hele lichaam verandert en veroudert. Dat maakt dat je gevoeliger wordt voor andere seksuele en erotische prikkers dan vaginale en clitorale stimulatie. Te weinig aandacht voor die veranderingen, te weinig tijd en geduld of teveel angst om uit te zoeken wat je nu opwindt, vertragen het vochtig worden van de toch al drogere vagina nog verder.

• Pijn is meestal te voorkomen door het gebruik van een glijmiddel, maar een glijmiddel kan je zin in gemeenschap niet verhogen.
• Veel vrouwen en mannen geloven dat de behoefte aan seks bij vrouwen in en na de overgang afneemt. Ten onrechte. Wat bij vrouwen kan veranderen, is de manier waarop ze willen worden aangesproken, gestimuleerd en bemind. 
• Tederheid en gelijktijdige nabijheid worden belangrijker dan seksuele prestaties.
• Praat erover met je partner, ook al ben je dat niet gewend, maak je wensen bekend.

Incontinentie:
Wanneer je vaker moet plassen of moeite hebt om je plas op te houden, dan kan dat erg vervelend zijn. Het komt bij vrij veel vrouwen voor en gelukkig wordt er steeds normaler over gedaan.

Er zijn een paar simpele oefeningen voor de bekkenbodemspieren, waardoor je zelf meer controle kunt hebben over het ophouden van je plas. Bijvoorbeeld het knijpen van de bekkenbodem en bekkenkanteloefeningen, vraag je huisarts of laat je doorverwijzen naar een fysiotherapeut die hierin speciaal getraind is.

 
Onregelmatige menstruatie:
Het kenmerk van de overgang is de onregelmatig wordende en tenslotte ophoudende menstruatie, op welke manier de onregelmatigheid merkbaar wordt, valt niet te voorspellen. De meeste vrouwen kennen hun lichaam wel zo goed, dat ze voelen wanneer de menstruatie op komst is. Heel veel vrouwen hebben in deze tijd gewoon altijd een tampon of maandverbandje bij zich. Het gebruik van inlegkruisjes voor de zekerheid is niet aan te raden. Het plastic laagje dat doorlekken voorkomt, sluit de vagina ook van de lucht af, veroorzaakt een toenemende gevoel van warmte en broeierigheid tussen de benen. In dit klimaat neemt de vaginale afscheiding toe en eventuele ziektekiemen voelen zich er zo goed in, dat ze snel in aantal toenemen.

• De heftigheid van een menstruatie, zowel de pijn als het bloedverlies, kan je wel overvallen. Raak niet in paniek en geneer je niet voor jezelf.
• Geef even volle aandacht aan de maatregelen die je kunt treffen: even gaan liggen of op je werk een half uurtje niet gestoord worden.
• Een warme kruik op je buik of een kop warme thee drinken.
• Was en verschoon je in alle rust.
• Probeer niet flinker te zijn dan je constitutie op dat moment eigenlijk toelaat, maar neem je gewone leven ook weer op zodra het ergste voorbij is.
• Maak je je ongerust, ga dan langs bij je huisarts om meer zekerheid te hebben dat ze geen andere oorzaak hebben dan de overgang.
• Zorg goed voor jezelf, behandel je lichaam met zorg en respect, vraag er niet te veel, maar ook niet te weinig van, eet gezond, zorg voor voldoende beweging en een goed persoonlijke hygiëne.

Nog even iets over psychisch welbevinden.
De overgang kan gepaard gaan met psychische ongemakken, dat is niet ongewoon, je bent heel zeker niet de enige en het is niets om je over te schamen. Aandacht voor jezelf is de beste remedie, juist tijdens de overgang. Het helpt echt niet om te proberen onaangename gevoelens weg te duwen. Je kunt ze vlugger en gemakkelijker kwijtraken door er even bij stil te staan: wat is er met me aan de hand? wat wil ik eigenlijk ? Heel vaak geven deze reacties aan dat je even afstand wilt nemen van alle eisen die er op dat moment vanuit de omgeving aan je worden gesteld.

Zoals, een lieve moeder zijn, een altijd klaarstaande partner, een zorgzame dochter, een attente en hartelijke vriendin, een luisterend oor, een helpende hand, een duizendpoot, een manusje - van - alles, een, nou vult u maar in. Neem dit signaal serieus, het is er niet voor niets.

Doorgaan zoals je van jezelf gewend bent en zoals anderen van je verwachten levert meestal niet het resultaat op dat iedereen, inclusief jijzelf, van je verwacht. Ook kun je zonder het misschien te weten verzet opbouwen. Meestal in de vorm van woede, omdat je niet de ruimte neemt of krijgt die je nodig hebt. Die woede onderdrukken of beheersen, kost veel meer energie. Zorgen voor jezelf, bijvoorbeeld door duidelijk om steun en aandacht te vragen, is een daad van respect voor jezelf.

Klagen in de hoop dat anderen voor je zorgen is bijna altijd verspilde energie. En die kun je juist niet missen, want er is zoveel te doen…

Doe wat je kunt, en dat is meestal alles.Maar accepteer dat je even in een iets ander tempo meedraait of niet op alle niveaus. Bedank dat iedereen zulke dagen heeft die eigenlijk je dag niet zijn, mannen net zo goed als vrouwen. En desondanks draait de wereld gewoon door. In de overgang verandert je hormoonhuishouding ingrijpender dan in de 20 jaar daarvoor, gun dat proces de tijd en geef het de zorg die het nodig heeft om de verandering zo goed mogelijk te laten verlopen.

Je verdient het......