Verslaving en psychische stoornissen: waarom ze zo vaak samen voorkomen
Verslaving staat zelden op zichzelf. In de praktijk van coaches en counsellors blijkt dat middelengebruik of gedragsverslaving vaak samengaat met psychische klachten. Angststoornissen, depressie, trauma, ADHD of persoonlijkheidsproblematiek komen opvallend vaak voor bij mensen met een verslaving. Deze combinatie noemen we een ‘dubbele diagnose’: verslaving in combinatie met een psychische stoornis.
Dat deze problemen vaak samen voorkomen, is geen toeval. Onderzoek laat zien dat psychische kwetsbaarheid en verslaving elkaar regelmatig beïnvloeden en versterken. Voor professionals in coaching en counselling is het belangrijk om deze samenhang te begrijpen, zonder daarbij de rol van behandelaar op zich te nemen.
Verslaving en psychische gezondheid in Nederland
Volgens cijfers van het Trimbos-instituut drinken in Nederland ongeveer 2 miljoen mensen riskant of zwaar alcohol. Bij ongeveer 600.000 Nederlanders is er sprake van problematisch alcoholgebruik. Daarnaast zijn er honderdduizenden mensen met problematisch drugsgebruik of gedragsverslavingen, zoals gokken of gamen.
Uit de meest recente Monitor Mentale Gezondheid (RIVM & Trimbos, 2025) blijkt dat de mentale gezondheid van Nederlanders onder druk blijft staan. Nog steeds ervaart ongeveer één op de vijf volwassenen psychische klachten, zoals angst, somberheid of stress. Vooral bij jongeren en jongvolwassenen is sprake van een duidelijke en aanhoudende kwetsbaarheid. Zij rapporteren vaker depressieve gevoelens, stress, prestatiedruk en mentale uitputting dan eerdere generaties.
In deze monitor benadrukken RIVM en Trimbos dat psychische klachten een belangrijke risicofactor vormen voor problematisch middelengebruik. In combinatie met de brede beschikbaarheid en maatschappelijke acceptatie van middelen en verslavend gedrag helpt dit verklaren waarom verslaving en psychische stoornissen zo vaak samen voorkomen.
Psychische stoornissen en zelfmedicatie
Voor veel mensen is verslaving geen bewuste keuze, maar een manier om met psychische pijn om te gaan. Alcohol kan tijdelijk spanning verminderen, cannabis kan ontspanning geven en stimulerende middelen kunnen helpen om somberheid of concentratieproblemen te dempen. Dit wordt vaak aangeduid als ‘zelfmedicatie’.
Hoewel dit op korte termijn verlichting kan bieden, blijkt uit onderzoek dat deze strategie op langere termijn meestal leidt tot verergering van psychische klachten en een grotere afhankelijkheid. Het middel lost de onderliggende problematiek niet op, maar maskeert deze tijdelijk.
Voor coaches is het belangrijk om te begrijpen dat stoppen met middelengebruik alleen vaak onvoldoende is wanneer de psychische kwetsbaarheid niet wordt meegenomen.
Wanneer middelengebruik psychische klachten veroorzaakt
De relatie tussen verslaving en psychische stoornissen werkt ook andersom. Langdurig of intensief middelengebruik kan psychische klachten veroorzaken of versterken. Alcoholgebruik wordt bijvoorbeeld in verband gebracht met depressieve klachten, stimulerende middelen met angst en onrust, en cannabisgebruik met psychotische symptomen bij kwetsbare mensen.
Ook gedragsverslavingen, zoals gokken of gamen, gaan regelmatig gepaard met stress, schaamte en somberheid. Financiële problemen, relationele spanningen en sociale isolatie kunnen deze klachten verder versterken.
Uit internationaal onderzoek blijkt dat bij mensen die hulp zoeken voor verslaving meer dan de helft ook één of meerdere psychische stoornissen heeft. Dit maakt begeleiding en herstel complexer.
Dubbele diagnoses en herstel
Bij een dubbele diagnose beïnvloeden verslaving en psychische klachten elkaar vaak in een vicieuze cirkel. Angst of somberheid kan leiden tot meer middelengebruik, terwijl dat middelengebruik de klachten vervolgens verergert.
Praktijkervaring en onderzoek laten zien dat herstel lastiger wordt wanneer slechts één kant van de problematiek wordt aangepakt. Alleen focussen op abstinentie zonder aandacht voor psychische kwetsbaarheid vergroot het risico op terugval. Andersom geldt dat psychische begeleiding minder effectief is wanneer middelengebruik buiten beeld blijft.
Voor coaches en counsellors betekent dit dat zij werken met complexe problematiek, terwijl zij hun rol helder moeten afbakenen.
Opleiding Verslaving en Recovery Coaching en Counselling
In de opleiding Verslaving en Recovery Coaching en Counselling leiden wij professionals op die mensen begeleiden in alle fasen van verslaving en herstel. Je leert hoe verslavingsprocessen werken, hoe herstel vorm kan krijgen en welke rol psychische kwetsbaarheid daarbij speelt.
Tegelijkertijd staat centraal dat je als coach geen behandelaar bent. De opleiding richt zich onder andere op:
- het herkennen van psychische problematiek;
- het begeleiden binnen een coachende en ondersteunende rol;
- het werken met motivatie en herstelgericht denken;
- samenwerking met andere professionals;
- en het tijdig doorverwijzen wanneer dat nodig is.
Deze benadering sluit aan bij wat onderzoek laat zien: duurzame verandering vraagt om samenwerking en een heldere rolverdeling tussen coaching, counselling en behandeling.
Weten waar je grenzen liggen als coach
Omdat psychische stoornissen zo vaak voorkomen bij verslaving, is het essentieel dat coaches weten wat zij wel en niet kunnen begeleiden. Weten wanneer coaching niet voldoende is en wanneer doorverwijzen nodig is, hoort bij professioneel handelen.
In de module Omgaan met psychische stoornissen in de coachpraktijk leer je hoe je hiermee omgaat. Je krijgt inzicht in verschillende psychische stoornissen en leert hoe je verantwoord werkt binnen jouw rol als coach of counsellor. De module is opgenomen in de opleiding Verslaving en Recovery Coaching en Counselling, maar kan ook los worden gevolgd door coaches en hulpverleners die hun kennis willen verdiepen.
Tot slot
De toename van psychische klachten in Nederland, vooral onder jongeren, maakt de samenhang tussen verslaving en psychische stoornissen steeds zichtbaarder. Onderzoek laat zien dat deze problemen elkaar vaak beïnvloeden en versterken.
Voor coaches en counsellors betekent dit dat brede kennis, zelfreflectie en duidelijke grenzen onmisbaar zijn. Met de juiste opleiding kun je mensen ondersteunen in herstel, met oog voor hun psychische kwetsbaarheid én met respect voor je eigen professionele rol.
Bronnen en onderzoeken
- Monitor mentale gezondheid. Landelijke rapportage 2025, RIVM en Trimbos-instituut
- Kessler et al. (2005), National Comorbidity Survey (VS)
Toont aan dat bij mensen met een verslaving meer dan 50% ook een psychische stoornis heeft. - EMCDDA (European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction)
Rapporteert structureel hoge cijfers voor dubbele diagnoses binnen de verslavingszorg. - NICE Guidelines & WHO
Erkennen zelfmedicatie als belangrijke factor bij het ontstaan van verslaving.
